Bij mensen is staar op latere leeftijd bijna vanzelfsprekend. Het betekent dat de ooglens geleidelijk troebeler wordt, waardoor het zicht vermindert. Met een simpele operatie, die tegenwoordig nagenoeg standaard is, wordt dit verholpen. Bij paarden komt staar ook voor, al zijn de oorzaken, het verloop en de behandeling anders dan bij mensen. Dierenarts en specialist Hanneke Hermans van Equine Eye Care behandelt dagelijks paarden met oogproblemen. Zij legt uit wat staar is. “Staar, ook wel cataract genoemd, is een vertroebeling van de ooglens. Zowel jonge als oude paarden kunnen staar ontwikkelen. Bij milde vormen kunnen er kleine vlekjes ontstaan in het centrale zichtsveld. Een paard kan dan heel vaak wel nog gewoon functioneren. Bij uitgebreid staar kan er sprake zijn van verminderd zicht. Een paard met volledig staar, dat wil zeggen dat de lens helemaal wit is, ziet heel erg weinig tot niks, bijvoorbeeld alleen licht en donker.”

Ouderdomskwaal?
Bij mensen is staar typisch een ouderdomskwaal die veel voorkomt, al zijn er ook andere oorzaken, zoals bijvoorbeeld diabetes. Bij paarden is dat anders. Hanneke: “Er wordt geschat dat ongeveer vijf tot zeven procent met op zich gezonde ogen een vorm van staar hebben. Ouderdomsstaar komt wel voor, maar lang niet bij ieder paard. Het manifesteert zich dan geleidelijk op hogere leeftijd, vaak zonder dat het paard er echt last van heeft. Het komt maar heel zelden voor dat deze vorm het zicht beperkt. Je hebt daarnaast een vorm waarmee veulens al worden geboren. Soms ontstaat het in de eerste levensjaren. Ook kan staar erfelijk zijn of het kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van ontsteking, infectie of trauma.”

Maanblindheid
Bij maanblindheid oftwel equine recidiverende uveitis ontwikkelt zich ook staar. Deze aandoening is een terugkerende vorm van ontstekingen van de zogenaamde uvea (regenboogvlies of iris, straallichaam en het vaatvlies). Het ontstekingsmateriaal dat daarbij in het oog aanwezig is, zorgt voor troebeling van de lens. Er kunnen ook verklevingen en vergroeiingen van de iris aan de lens ontstaan, wat ook staat geeft. Deze vorm van staar neemt toe en veel paarden met deze aandoening worden uiteindelijk blind, zeker als er geen adequate behandeling plaatsvindt.

Snelheid
Hoe snel staar zich ontwikkelt, verschilt sterk per geval. Soms blijft een klein wit vlekje jarenlang onveranderd, maar bij een actieve ontsteking kan het snel erger worden. In heel uitzonderlijke gevallen kan een lens zelfs binnen dagen wit worden, bijvoorbeeld door druk van een tumor achter het oog. “Gelukkig zien paarden met lichte troebelingen nog goed genoeg om zich veilig te bewegen. Wij hebben er last van omdat we bijvoorbeeld de krant lezen,” zegt Hanneke. “Paarden gebruiken hun andere zintuigen veel meer, dus ze redden zich meestal goed.”

Behandeling
Je kunt staar in sommige gevallen zelf zien in het oog. Het begint vaak subtiel. “De dierenarts schijnt met een lichtje in het oog. Dan zie je een klein wit vlekje in het oog, vaak in de pupil. Het kan zijn dat de dierenarts tijdens het oogonderzoek de pupil met speciale druppels vergroot, zodat de hele lens zichtbaar is. Als er verder onderzoek nodig is, dan wordt een paard vaak doorverwezen naar een specialist.
De behandeling hangt af van de oorzaak. Bij ontstekingsstaar is het belangrijk om de ontsteking zo snel mogelijk te remmen, om verdere schade aan de lens te voorkomen. Bij ouderdomsstaar of staar door een trauma is er vaak geen behandeling nodig, zolang het oog niet pijnlijk is. Een staaroperatie zoals bij mensen, komt bij paarden niet vaak voor. Alleen bij paarden die door de staar helemaal geen zicht meer hebben of bijvoorbeeld veulentjes met aangeboren staar, vaak aan beide ogen, kan operatie een optie zijn. De prognose van de operatie is veel minder gunstig bij het paard dan bijvoorbeeld bij mensen, omdat de kans op ontsteking groot is en veel paarden toch uiteindelijk zicht verliezen. Bij mensen en honden lukt zo’n operatie vaak goed,” legt Hermans uit. “Bij paarden is het risico op complicaties groot en vallen de resultaten vaak uiteindelijk toch tegen.”

Verhuizen
De meeste paarden met staar kunnen nog goed functioneren. Ze passen zich makkelijk aan. Ook een verhuizing naar een andere plek is mogelijk. Zorg wel dat ze geleidelijk aan een nieuwe omgeving kunnen wennen. Rust, duidelijkheid en een vast maatje helpen enorm. Hanneke: “Paarden gebruiken ook gehoor, geur en tast om zich te oriënteren. Zelfs met verminderd zicht kunnen ze dus nog prima een prettig en veilig leven leiden. Goed management is wel erg belangrijk bij paarden met minder zicht.”
Als een paard minder gaat zien is een veilige voorspelbare omgeving met voldoende licht en zonder losliggende spullen prettig voor hem. Zorg dat je in de omgang het paard duidelijk aanspreekt voor je hem aanraakt en hanteer een vaste routine.

Op tijd bellen
Hanneke Hermans benadrukt dat alle veranderingen die je opmerkt aan een oog serieus moeten worden genomen. Zeker als een paard knijpt met het oog, tranende ogen heeft, als je uitvloeiing ziet, er kleurveranderingen optreden in het oog of het paard bijvoorbeeld gevoelig is voor licht. Dat kan namelijk wijzen op pijn of een ontsteking. “Een oogprobleem is altijd spoed”, benadrukt Hanneke. “Het is simpel: zie je iets afwijkends aan een oog, bel dezelfde dag nog een dierenarts. Veel eigenaren onderschatten oogproblemen. Uit onderzoek blijkt dat bijna iedereen bij koliek meteen de dierenarts belt, maar bij een oogprobleem doet slechts een klein deel dat. Ogen zijn kwetsbaar. Met wat afgekoeld water deppen helpt niet, dan ben je vaak te laat. Ook zelf al starten met een -vaak oud- zalfje, kan verregaande gevolgen hebben voor een paardenoog en is niet goed. Een oogprobleem is altijd een spoedgeval. Liever één keer te vaak bellen dan één keer te laat.”

Rustig wennen
“We hebben ze er ongetwijfeld tussen lopen met een vorm van staar, maar het leidt eigenlijk nooit tot problemen”, zegt beheerder IJsbrand Muller over de bewoners van De Paardenkamp. Soms ziet hij wel eens oudere paarden die wat voorzichtiger de stal in of uit lopen. “Maar doordat we ze hier alle tijd gunnen om zich rustig te verplaatsen en omdat ze buiten altijd wel een maatje hebben, ervaren wij geen problemen door verminderd zicht bij paarden. Ook niet bij nieuwe paarden die hier komen wonen. We laten ze rustig wennen en dat gaat eigenlijk altijd prima. Daarnaast hebben de paarden bij ons veel ruimte, daardoor redden ze zich ook beter.”

EQUINE EYE CARE
Hanneke Hermans is dierenarts en specialist chirurg (Diplomate ECVS). Ze heeft lange tijd aan de universiteitskliniek voor Paarden van de Universiteit Utrecht gewerkt en heeft daar tevens haar proefschrift over de oogheelkunde van het paard afgerond. Ze is haar eigen bedrijf gestart, Equine Eye Care. Tegenwoordig behandelt ze bijna uitsluitend paarden met oogproblemen. Ze werkt wekelijks op Dierenkliniek Emmeloord, Dierenartsenpraktijk Bodegraven Paard en Lingehoeve Diergeneeskunde. Bij alle klinieken kan zij uitgebreid oogonderzoek uitvoeren en worden paarden indien nodig geopereerd.

Tekst: Tessa van Daalen